vrijdag 26 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting

Bruggen slaan in de 21e eeuw. Met haar bewoners telt en bergt de Aarde vele creaties, volksgemeenschappen, culturen en (cultuur)tijdperken met eigen einders en kiem- en groeischeuten. Aanwezige relaties blootleggen en duiden die bestaan tussen literatuur, kunst en antroposofie is geen gemakkelijke opgave. Maar een kunstenaar in me voelt zich ertoe genoopt.

Hiertoe zal één blogartikel niet volstaan. Het zal een vierluik worden. Wat kunst precies is, zal ik in dit eerste deel nog niet volledig aan de orde stellen. Dat vraagstuk zal in deel twee echt centraal komen te staan. In dit eerste deel vormt het gegeven van een intrinsieke scheppingsdrang van kunstenaars het hoofdonderwerp, terwijl (2) parallel daaraan de vraag waartoe kunst kan, moet of mag dienen, een nut of zin of effect van kunst, impliciet aan bod komt.

In mijn twennerjaren rees bij mij de idee dat kunst voor mij door twee pijlers wordt gedragen: (1) schoonheid en (2) dramatiek. Dat idee leeft nog altijd in me, maar wel veel genuanceerder dan inmiddels alweer dertig jaar geleden. Mijn levensgevoel hierbij als scheppend kunstenaar verwoordde ik als dertig plusser, ruim twintig jaar geleden, heel kort met deze spreuk:

Nulpunt voorbij
Wat is een mens als hij niet scheppen kan?
Een armoedig schepsel?!
Wat is de mens als hij niet wekken kan?
Een tijdloos gewricht?!

En in diezelfde levensperiode voerde ik met de volgende spreuk voor het aanschouwelijk maken van een relatie tussen scheppend produceren en esthetisch genieten als innerlijke en uiterlijke oervorm een imaginaire man en vrouw op.

Geschapen uit de mens
Aan het lichaam van de man ziet men het eerbiedigen van de waarheid
en aan het gedrag van de man het leven van de kunst (scheppend).

Aan het lichaam van de vrouw ziet men het zoeken naar de waarheid
en aan het gedrag van de vrouw het kennen van de kunst (esthetisch).

De waarheid door hem eerbiedigd maakt hem waar
en schenkt hem als geschenk.

De waarheid door haar gezocht is haar waar
en bewondert haar als wonder.

Hij die schoonheid schept blijkt schoon en troost uit troost.
Zij die schoonheid kent is schoon en dankt uit dankbaarheid.

De waarheid door hem niet eerbiedigd maakt hem onwaar
en ontneemt hem als ontnomendheid.

De waarheid door haar niet gezocht is haar nergens
en gruwt haar als gruwelijkheid.

Hij die schoonheid niet schept blijkt niet schoon
en jammert uit jammer.

Zij die schoonheid niet kent is niet schoon
en vloekt uit vloek.

De waarheid en de schoonheid kunnen zonder mij buiten mij niet bestaan
en daarom ben ik goed.

De leugen en de gruwelijkheid die zonder mij buiten mij bestaan
wreken mij uit wraak.

In mijn vorige blogartikel Versnellen (Cahier, 9 augustus 2016) schreef ik: ‘Een schrijver wil natuurlijk gelezen worden…’ enzovoort. Maar heimelijk dacht ik op het moment dat ik dat schreef daarnaast ook dit:

Bij het scheppen is het hem, een schrijver, eigenlijk om het even of zijn werk wel of niet gelezen en wel of niet gewaardeerd wordt. Als hij maar dat schept wat hij vindt dat geschapen moet worden. Als hij daarin - wat er ook gebeurt en wat hij ook moet ondergaan  - maar slaagt. Dat is voor hem kardinaal.

Ik liet dit weg omdat dit onbescheiden kan overkomen, maar het is weldegelijk wat ik werkelijk denk en… het is in feite een basishouding van waaruit ik al heel mijn leven werkelijk leef. Laat het maar goed duidelijk zijn. Met valse bescheidenheid en zwalken of marchanderen, zeg maar pleasen, koopt niemand wat. Niemand! Ironische woordspeling; hier wordt niet op verkoop gedoeld...

Deze attitude is in de schrijf- en kunstwereld welbekend. Met het interessante en lezenswaardige blogartikel Het hoe dan ook van kunst om de kunst (Hanta, 12 augustus 2016) van Liliane Waanders wordt dit helder verwoord. Treffend wijst ze met haar artikel op de waarde van een primaire menselijke scheppingsdrang die diep van binnenuit werkt. Haar vervolgartikel Beelden die verdwijnen als sneeuw voor de zon (Hanta, 23 augustus 2016) vormt hierop een mooie aanvulling.

Rudolf Steiner bracht deze thematiek in een essay van 118 jaar geleden(!) als volgt scherp tot uitdrukking:

Uit Over Tolstoj’s ‘Wat is kunst?’ (Antroposofie in perspectief). Een kritisch essay over een kunstopvatting van Lev Tolstoj (1828 - 1910), van de hand van Rudolf Steiner (1898); hieronder een uitgebreid tekstcitaat daaruit.
Rudolf Steiner:

“Leo Tolstoj heeft een essay gepubliceerd, getiteld: ‘Wat is kunst?’  De Russische romanschrijver heeft, sinds hij een zedenprediker is geworden, de sympathie verloren van een groot deel van zijn voormalige vereerders. De inhoud van zijn zedenleer staat absoluut niet op het niveau van zijn kunstenaarschap. Deze inhoud omvat een soort gevoelsmatige moraal die gebaseerd is op algemene menslievendheid en medelijden, en die doelt op het bestrijden van egoïsme. Een verwaterd christendom is de beste uitdrukking die men daarvoor kan vinden.

[…]

Tolstoj laat de kunst niet gelden als doel op zichzelf. De mensen moeten elkaar begrijpen, liefhebben en steunen; dat is voor hem het doel van elke cultuur. De kunst moet slechts middel zijn om dit hogere doel te realiseren. Door middel van de woorden delen de mensen elkaar hun gedachten en ervaringen mee. Het individu leeft door middel van de taal in en met de totaliteit van het mensengeslacht. Wat woorden alleen niet kunnen, om dit samenleven te laten ontstaan, dat moet de kunst bewerkstelligen. Zij moet de aandoeningen en gevoelens. van mens tot mens overbrengen, zoals de woorden doen met ervaringen en gedachten. ‘De werking van de kunst berust op het feit dat de mens, doordat hij middels het oor of het oog de gevoelsuitdrukking van een ander waarneemt, deze gevoelens kan nabeleven.’

Ik geloof dat Tolstoj over het hoofd ziet welke oorsprong de kunst heeft. Niet op de mededeling komt het de kunstenaar vooreerst aan. Wanneer ik een fenomeen in de natuur of in het menselijk leven zie, dan word ik door een oorspronkelijke drijfveer ertoe gebracht me in de geest een beeld van dit fenomeen te vormen. En mijn fantasie zet mij ertoe aan dit beeld om te vormen en te ontwikkelen op een manier die overeenkomt met bepaalde geneigdheden in mij. Om dit beeld te ontwikkelen bedien ik me van middelen die overeenkomen met mijn bekwaamheden. Als die middelen de verf zijn, dan schilder ik, en als het voorstellingen zijn, dan schrijf ik. Ik doe dat niet om iets van mezelf mee te delen, maar omdat ik de behoefte voel van de wereld beelden te maken die mijn fantasie mij ingeeft. Ik ben niet tevreden met de vorm die de natuur en het menselijk leven voor me innemen wanneer ik puur als passief toeschouwer ernaar kijk. Ik wil beelden maken die ik zelf verzin of die ik - ook al neem ik hen van buiten op - weergeef op mijn eigen wijze. De mens wil niet louter beschouwer, hij wil niet puur een toeschouwer zijn ten opzichte van de wereldgebeurtenissen. Hij wil ook vanuit zichzelf iets scheppend toevoegen aan datgene wat van buiten op hem afkomt. Daarom wordt hij kunstenaar. Hoe deze schepping dan verder werkt, dat is een gevolg daarvan. En als er sprake moet zijn van de uitwerking van de kunst op de menselijke cultuur, dan kan Tolstoj gelijk hebben. Maar het bestaansrecht van de kunst als zodanig moet, onafhankelijk van de uitwerking die zij heeft, worden gezocht in een oorspronkelijke behoefte van de menselijke natuur.”

Arnon Grunberg
Tot op de dag van vandaag roept de latere kunstvisie van Tolstoj vraagtekens en gemengde reacties op. Dat is niet verwonderlijk. Schrijver Arnon Grunberg bijvoorbeeld is mild en welwillend in zijn oordeel, zie het tijdschriftartikel: Tolstojs ‘Wat is kunst?’ (Vrij Nederland, Arnon Grunberg, 6 oktober 2013). Een kort tekstcitaat daaruit; een voorproefje van Grunbergs insteek:

Uit Tolstojs ‘Wat is kunst?’ (Vrij Nederland, Arnon Grunberg, 6 oktober 2013)

Arnon Grunberg:

“In zijn essay Wat is kunst? verwijst Tolstoj zijn eigen romans naar de prullenbak. Alleen de verhalen ‘God ziet de waarheid’ en ‘Een krijgsgevangene in de Kaukasus’ vinden genade. Tolstoj neemt afstand van zijn oeuvre met een vanzelfsprekendheid en een gemak alsof het hem ergert dat hem niet eerder de schellen van de ogen zijn gevallen. Niet alleen zijn eigen werk moet het ontgelden, vrijwel alle kunst beschouwt hij als ‘leeg vermaak van lege mensen’.
[…]
Dit maakte mij nieuwsgierig, al was het maar omdat tegenwoordig vrijwel niemand meer lijkt te twijfelen aan de positieve waarde van kunst; het uiten van twijfel kan zelfs als een bewijs gelden van onbeschaafdheid. De zogenaamde PVV-mentaliteit, die in veel kunst eveneens leeg vermaak voor lege mensen ziet, wil die kunst uiteindelijk ook helemaal niet bestrijden; hooguit de subsidie ervoor.
[…]
Door zelfs niet eens te overwegen dat kunst misschien gevaarlijk en schadelijk kan zijn – iets waar Tolstoj in zijn essay herhaaldelijk op terugkomt – wordt er een voedingssupplement van gemaakt: lekker is anders, maar het is goed voor je, dus slikken maar. […]”

Lev Tolstoj
Ook een commentaar van vertaler Hans Boland op een bespreking van Joost Zwagerman (1963 - 2015) van de kunstvisie van Tolstoj is interessant, zie: Hans Boland: Nog nooit heeft een vertaling mij zoveel moeite gekost. Grunberg schreef het voorwoord en Boland vertaalde Tolstoj’s Wat is kunst? (Bol.com). Hier een kort fragment uit Bolands commentaar:

Uit Nog nooit heeft een vertaling mij zoveel moeite gekost (Vertaal Verhaal; Hans Boland):

Hans Boland:

“[…] Dat Zwagerman zich ergert aan Tolstoj’s ‘oeverloze’ gescheld en aan diens weëe ‘gezalf’, kan ik me indenken. Hij constateert terecht dat ook de vertaler het pamflet 'met lange tanden te hebben geconsumeerd’, gezien mijn nogal dodelijke voetnoot bij het derde hoofdstukje. Sterker nog mijn eerste reactie op het voorstel van de uitgever om dit even onzinnige als hilarische gefoeter op de kunst te publiceren, luidde woordelijk: “Willen jullie hiermee soms een postuum eerbewijs brengen aan Halve Zoolstra?[…]”

Joost Zwagerman
Zwagerman regelmatig in de weer met zijn eigen queeste en preoccupatie met leven, dood en existentiële nood richtte zijn aandacht bij essays over literatuur onder andere op Tolstoj’s demonen. Zie bijvoorbeeld het volgende tekstfragment uit Zwagermans boek Het vijfde seizoen (De Arbeiderspers, 2003), bladzijde 40:

Uit Het vijfde seizoen (De Arbeiderspers, 2003; Joost Zwagerman)

Joost Zwagerman:

“[…] Over de aantrekkingskracht die zelfmoord op hem uitoefende, deed Tolstoj niet geheimzinnig. Enkele jaren na voltooiing van Anna Karenina publiceerde hij Mijn biecht (1884), dat hij een ‘biografie van de ziel’ noemde. Hij probeerde er zijn worsteling met geloofsvragen en de telkens terugkerende depressies in te ontleden. Net als Levin in Anna Karenina las hij er vele filosofen op na. Tevergeefs.

‘Ik walgde van het leven – en een onbedwingbare kracht probeerde mij ertoe te brengen hieruit verlossing te zoeken. […] De kracht waardoor ik van het leven werd weggetrokken, was sterker, voller en meer omvattend dan eenvoudig willen. Het was een kracht gelijk mijn vroegere levenslust, maar dan omgekeerd. Uit alle macht keerde ik mij van het leven af. De gedachte aan zelfmoord kwam even natuurlijk bij mij op als vroeger de gedachten over vervolmaking van mijn leven. Deze gedachte was zo verlokkelijk dat ik allerlei spitsvondigheden moest gebruiken om haar niet te overhaast te uitvoer te brengen.’ […]

Tot zover deel 1. Deel 2 heeft een kunstopvatting toegespitst op literatuur als onderwerp. Een kunstopvatting welke ik onderschrijf en die naar mijn idee harmonieërt met zowel een natuurlijke scheppingsdrang van kunstenaars als met een artistieke drang van kunstzinnig aangelegde aspiranten. In deel 3 zullen interactieprocessen tussen lezers, schrijvers en critici worden behandeld en in deel 4 zal ik activiteiten, projecten en opvattingen van de sectie Cultuurwetenschapen letteren van de Antroposofische Vereniging in Nederland (AViN) kritisch maar fair tegen het licht houden.

Muziek
The Animals - Don't Let Me Be Misunderstood


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Overzicht van alle blogberichten op Cahier - Nieuwer bericht boven en ouder bericht onder

2017

Kennistheorie – 10 november 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 5 – 13 oktober 2017

Europe & Memoranda – 10 oktober 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 4 - 29 september 2017

Ready to go again! – 28 september 2017

Keep up the pace – 11 september 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 3 – 31 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 2 – 28 augustus 2017

Dienstmededeling over deel 2 van meerluik – 21 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 1 - 14 augustus 2017

Kelk – 7 augustus 2017

Wishes and embodiments – 3 augustus 2017

Foreshadowing – 31 juli 2017

Schimmenrijk – 24 juli 2017

Faust & Helena – 17 juli 2017

My Way – 10 juli 2017

Independent – 3 juli 2017

Wetenschap en ontwikkelingswegen – 27 juni 2017

Perceptie en oude windselen – 26 juni 2017

Memories – Friendship – 19 juni 2017

Volle teugen – 12 juni 2017

Society: human predestination or self-determination – 5 juni 2017

Innerlijke vrijheid – 29 mei 2017

Purify and Enlighten Someone – 22 mei 2017

Nature and nurture from a inner perspective – 15 mei 2017

Brief Message – 13 mei 2017

Opklaring - 11 mei 2017

Inside, outside, upside down – 8 mei 2017

Zien – 6 mei 2017

On-of-a-kind (Parsifal – Deel 8) – 1 mei 2017

Perceptie – 27 april 2017

Instignatie en initiatie – 24 april 2017

Zelfbestemming – 21 april 2017

Genuine – 17 april 2017

Inleiding intermezzo aforismen, gedachten en epigrammen – 13 april 2017

Friend – 24 maart - 2017

Time-out – 6 maart 2017

Human Behavior – 3 maart 2017

Parsifal – Deel 7 – 27 februari 2017

Parsifal – Deel 6 – 20 februari 2017

Judith von Halle – 18 februari 2017

Aforisme en perikel – Lichtflits en experiment – 13 februari 2017

Living – Foolish or not – 6 februari 2017

Parsifal – Deel 5 – 30 januari 2017

Parsifal – Deel 4 – 20 januari 2017

Parsifal – Deel 3 – 6 januari 2017

Feestdagen en Nieuwjaar – 2 januari 2017

2016

Parsifal – Deel 2 – 30 december 2016

Parsifal - Deel 1 – 23 december 2016

Tell me – 16 december 2016

Twee zielen (en niet één gedachte) – 12 december 2016

To become – 5 december 2016

Digitale geletterdheid – 28 november 2016

Onbehagen – 21 november 2016

Weekly basis – 14 november 2016

Braintwisters and inner demons – 23 september 2016

Polsslagen der tijd – 19 september 2016

Funderen – 15 september 2016

Misunderstanding – 8 september 2016

Shine – 4 september 2016

Delicaat – 29 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting – 26 augustus 2016

Versnellen – 9 augustus 2016

Autonomie – 8 augustus 2016

Fighting spirit - 29 juli 2016

Wijziging vorm en inhoud van weblog Cahier – 24 juli 2016

Mara’s influence on literature writers – 22 juli 2016

Schone wereld en schone schijn, 16 juli 2016

Verbeelden – 14 juli 2016

Macht van markten en staatscontrole - 1 juli 2016

Brexit – Synopsis – 27 juni 2016

Female – 13 mei 2016

Progress – 5 mei 2016

On the March –Dienstmededeling – 25 april 2016

Over napijn, genezing en nadere toekomst – 17 april 2016

Pijn of geen pijn: een queeste en vraagstuk – 15 april 2016

2015

Dagelijks leven met in- en toewijding - 17 december 2015

Respect – 12 november 2015

Vitaliseren én wijzer worden – 9 november 2015

True nature – 5 november 2015

Simple & Not fade away – 29 oktober 2015

Literaire wegen (bezien tegen een Rotterdamse achtergrond) – 4 september 2015

Anticiperen en participeren – 22 februari 2015

Mijn schrijfwerk en wedervaren; derde maanknoop en negende levensfase – 8 februari 2015

2014

Productieve kracht laten gelden – 20 december 2014

Open wond – 1 december 2014

Over spreuken 2, 3 en 4 op weblog Sprüche in Prosa – 9 november 2014

Uit de nacht – 31 oktober 2014

Sturm und Drang en jaren die tellen – 15 oktober 2014

Citeren uit 'Sprüche in Prosa' in voorbereiding – 12 september 2014

Short one - Home Sweet Home - Rhine Harbour – 1 september 2014

Sergej O. Prokofieff en het thema van vergeestelijking van het fysieke lichaam – 5 augustus 2014

Karma van de Antroposofische Vereniging in Nederland herkennen en erkennen – Jaar 2014 – 8 juni 2014

Gezamenlijke verantwoordelijkheid – 11 mei 2014

Kunst, religie en wetenschap & mythen en mysteriescholen – 29 april 2014

Light capture – 19 april 2014

Preoccupaties – 7 april 2014

Ondernemen – Bezield en sociaal – 25 maart 2014

Schoonmaakwoede – 22 maart 2014

Politieke (geheim)taal: centraal gestelde decentralisaties rijkelijk uitgedragen – 16 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (3) – Afbaken – 8 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (2) – Eigen koers – 14 februari 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (1) – Voorspel - 12 februari 2014

2013

Integriteit en vrijeschoolonderwijs in toekomstperspectief – 20 juli 2013

Nieuwe koers – 22 juni 2013

Rotjeknor - We doen het zelf wel - 10 mei 2013

Nieuw orgaan - Karma en reïncarnatie - Honderd jaar terug – 1 mei 2013

Weegfactoren en onderscheid - 1 april 2013

Sociale driegeleding door de bank genomen - 26 maart 2013

Over helderziendheid en voortschrijdend inzicht - 9 maart 2013

Sympathie voor Iblis - 13 februari 2013

Money voor nothing... or love don't search itself? - 8 februari 2013

Stokken stopt - 27 januari 2013

Imagine: spielerisch to be honest - 16 januari 2013

Verbijstering, bewilderment (perplexity) en Verwirrung is kwestie van beschaving - 6 januari 2013

Dubbelblind slim - Open je ogen - 3 januari 2013

Judith von Halle en Junko Althaus - 1 januari 2013

2012

Wagners worstelingen anno 2012/13; Wagner uit Goethes Faust - 15 december 2012

'Heilig' mantra: groei, groei en nog eens groei! - 11 december 2012

With double in mirrors - 25 november 2012

Sneltreinvaart - 19 oktober 2012

Voorsorteren op digitale snelweg - 14 oktober 2012

De bijen en het Woord - 8 oktober 2012

Manifestaties van het licht - 30 september 2012

Chemische Bruiloft - 25 september 2012

Danige deining - 21 september 2012

Zinnen verzet, orde op zaken gesteld, en weer back to business as (un)usual - 24 augustus 2012

Beramen en benevelen - 22 juli 2012

Facing Mirrors and Signs on the Wall with feet on Earth - 21 juli 2012

Bloggen en bloggers online and offline - 20 juli 2012

Stilaan stilstaan - 17 juli 2012

Plaatselijke sufferdje - 2 juli 2012

Terry Boardman on Actualities - 28 juni 2012

Economieën op drift en vaart of stagnatie der volkeren - 17 juni 2012

Wisseling van de wacht - 10 juni 2012

Bredere economische horizon - 8 juni 2012

De eigenlijke Europese munt: eureka’s - 3 juni 2012

Dienstmededeling: internetadres Cahier gewijzigd - 3 juni 2012

Life with music - 3 juni 2012

Weer aan de bak - 2 juni 2012

2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - 2e tekstdeel - 18 april 2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - Eerste tekstdeel - 11 april 2011

'Vereeuwigen' van teksten en plaatjes – Hardlopers en doodlopers - 4 april 2011

Culturele verscheidenheid en tijdsopgaven – Karma en reïncarnatie in de praktijk - 2 april 2011

Oponthoud - Reactie volgt nog - May the Force be with You! - 28 maart 2011

Blad voor de mond nemen of absolute waarheid verkondigen - 25 maart 2011

Japanese houding en inborst bij breuklijnen en waterscheidingen - 23 maart 2011

Living on the edge – Japan - 21 maart 2011

Preludes en dissonanten - Recapitulatie en overzicht - 19 maart 2011

Psychologie en genetica van (vleesgeworden) arrogantie - 13 maart 2011

Moderne literatuurkritiek – Waar gaat het over? - 12 maart 2011

The aftermath – Slotwoord bij drieluik over Judith von Halle - 11 maart 2011

Vermeende inwijding - Judith von Halle - 6 maart 2011

Saturday - 4 maart 2011

Hey Jude – Make it better - 3 maart 2011

Sign of times – Judith von Halle for instance - 2 maart 2011

Wie is wie met wie? – Willen echten echt opstaan! - 1 maart 2011

Leidraden, labyrinten, uitwegen en valkuilen - februari 2011

M. Vasalis en Naema Tahir - Niet kijken op een dag - 27 februari 2011

Waar staat Europa bij stil? - 12 februari 2011

Omgekeerde cultus (Michaël) en Faust - 7 februari 2011

Energiek vooruit - 29 januari 2011

Pauselijk bannen - Pro-actief 'herderschap' - 17 januari 2011

Start van het nieuwe jaar: 2011 - 11 januari 2011

Anders gepland - Datum verzet - 9 januari 2011

2010

Geesteswetenschap – Hoe werken de engelen in ons astrale lichaam? - 25 december 2010

Introductie van de bewustzijnsziel - Geschiedkundige impuls - 20 november 2010

Rol van Pentagon bij oorlog en vrede - Kennisworstelingen - 13 november 2010

Vergewissen van wiskunde - 27 oktober 2010

Vooral geen water geven en zeker geen koffie morsen - 24 oktober 2010

Proactieve interactie - Michel Gastkemper over Antroposofie Monitor - 14 oktober 2010

Voor- en achterland - Volkerenkunde - 14 oktober 2010

Open internetgemeenschap - 9 oktober 2010

Symbiosen en gedeelde belangen - 3 oktober 2010

Draken van onderwerpen - Wie stelt wie met wat aan de kaak? - 30 september 2010

Feit en fictie & Begrip en inzicht - Koers Antroposofische Vereniging - 29 september 2010

Hoofdkwartier antroposofische vereniging - 27 september 2010

Digitale bibliotheek - Zeno.org - 26 september 2010

Voetbal en vechtsporten zijn niet uit den boze - 25 september 2010

Full moon almost - Spiritual shopping or tell what you can sell - 27 september 2010

Hedendaagse maieutiek - 20 september 2010

Not asleep yet - 18 september 2010

Nederlandse vertaling Steiners voordrachtencyclus over Filosofie van Thomas van Aquino - 16 september 2010

Gemoederen in en rond de Antroposofische Vereniging - Taja Gut - 16 september 2010

Hemelvaartsdag 2010 - 13 mei 2010

Stralende lentedag - 6 mei 2010

Start - 28 april 2010

Vertalen - Translate